Miejsca historyczne

Dworzec PKP

Początki kolei w Mińsku sięgają lat 60. XIX stulecia i nierozerwalnie związane są z warszawskim bankierem i przemysłowcem pochodzenia żydowskiego Leopoldem Kronenbergiem i hrabią Karolem Jezierskim, właścicielem miasta i mińskich dóbr ziemskich. Pierwszy uzyskał 21X 1864r. koncesje na budowę kolei warszawsko-terespolskiej, a drugi był jednym z udziałowców spółki - Towarzystwa Drogi Żelaznej Warszawsko-Terespolskiej. Kolej ta była drugim, po kolei Warszawsko-Petersburskiej, połączeniem kolejowym stolicy Królestwa Polskiego - Warszawy z Rosją. Tempo budowy linii kolejowej było imponujące. Pierwsze prace rozpoczęto w 1865r. i już 9 X następnego roku nastąpiło uroczyste otwarcie pierwszego odcinka z Pragi do Siedlec. W uroczystościach wziął udział sam Namiestnik Królestwa Polskiego gen. Fiodor Berg i administrator archidiecezji warszawskiej ks. prałat Zwoliński. Pierwszy pociąg do naszego miasta wjechał 10 X 1866r. Był to pociąg specjalny jadący do stacji docelowej w Siedlcach. Parowóz produkcji austriackiej pociągnął 20 wagonów wypełnionymi gośćmi, szczególnie zasłużonych w budowie tej linii kolejowej.

Na trasie Warszawsko-Terespolskiej wybudowano stacje: Praga, Miłosna, Mińsk, Mrozy, Kotuń, Siedlce Łuków, Międzyrzec Biała Chotyłów i Terespol, oraz przystanki w Dębem Wielkim i Szaniawach. Stacje od Pragi do Łukowa były oddawane w ciągu roku 1866, a pozostałe w roku następnym. Budynki stacyjne były murowane, zaprojektowane (oprócz dworca na Pradze) przez inż. Alfreda Kropiwnickiego. Stacja w Mińsku posiadała telegraf Morse'a i aparat indukcyjny telegrafu dzwonkowego, który informował o odjeździe pociągu z jednej stacji do drugiej. Wzdłuż linii kolejowej wybudowano domki dla dróżników. Jeden znajdował się przy stacji w Mińsku, a pracował w nim m.in. znany pisarz Stefan Żeromski (budynek rozebrano na pocz. lat 70.). Pierwszy budynek na stacji w Mińsku był parterowy. Obiekt był za mały. posiadał zbyt małe pomieszczenie dla podróżnych, a szczególnie dla pasażerów klasy III, podobnie było z pomieszczeniami kas i bagażowni. Nic też dziwnego, że już na początku XX w. podjęto decyzję o budowie nowego budynku dworcowego. Nowy obiekt był już znacznie obszerniejszy pod względem rozmiarów. Część zachodnia była jednopiętrowa, a część wschodnia parterowa z wielkimi, panoramicznymi oknami. Był to jeden z ładniejszych dworców wzdłuż linii kolejowej warszawsko-terespolskiej, dlatego był kilkakrotnie prezentowany na kartach pocztowych. Za dworcem od strony zachodniej znajdowała się wieża ciśnień - również murowana. Budynek istniał zaledwie czterdzieści lat.

Podczas wycofywania się Niemców z Mińska w końcu lipca 1944r. został zaminowany i wysadzony w powietrze, wraz z kolejową wieżą ciśnień. Aż do końca lat 70. za budynek dworcowy służył parterowy barak. Budynek zdobył sobie zasłużoną sławę. Znany pisarz warszawski Wiech (Stefan Wiechecki 1896-1979) w felietonie poświęconym naszemu miastu pisał, iż Mińsk słynie również z tego, iż ma jedyny w Polsce dworzec w stylu barakowym. Plany budowy nowego obiektu datują się od 1956r., jednak dopiero w latach 70. zostały one zrealizowane.

Nowoczesny obiekt stanął w 1979r. i został uroczyście przekazany do użytku 31 VII 1979r. z okazji obchodzonej ówcześnie 35 rocznicy wyzwolenia miasta. Oprócz nowoczesnej hali dworcowej, w budynku dworcowym znalazła osobne miejsce - świetlica dla młodzieży z czytelnią. Obok budynku dworcowego wybudowano zbiornik wodny z fontanną oraz budynek czteropiętrowy, w którym znalazł siedzibę m. In. kolejowy posterunek ówczesnej Milicji Obywatelskiej i hotel. Od strony wschodniej oddano również nowoczesny budynek dworca autobusowego PKS. Obecnie niektóre pomieszczenia zmieniły swój pierwotny charakter i prawie każde wolne pomieszczenie zostało wynajęte na cele komercyjne. Dlatego obiekt dworcowy z siecią sklepików i punktów gastronomicznych jest również istotnym ośrodkiem handlowym w mieście.

W dziejach kolei warszawsko-terespolskiej istotnym wydarzeniem była elektryfikacja odcinka Warszawa-Mińsk Maz. Przedsięwzięcie to przeprowadziły w 1937r. dwie firmy angielskie, ale z klauzulą maksymalnego wykorzystania przy inwestycji polskich specjalistów i robotników oraz urządzeń produkowanych w kraju. Przy elektryfikacji kolei znaleźli zatrudnienie bezrobotni z terenu miasta i okolic. Zelektryfikowaną linię miały obsłużyć trzyjednostkowe pociągi. Pierwszy pociąg elektryczny z Warszawy do Mińska wyruszył 15 XII 1937r. i od tego dnia datuje się normalny ruch pociągów elektrycznych na tym odcinku. Na stacji w Mińsku, podróżni udający się dalej na wschód, musieli przesiadać się do pociągów ciągniętych przez parowozy. Elektryfikacja kolei na wschód od Mińska dokonała się już po wojnie. Najpierw w 1975r. trakcję elektryczną przeprowadzono do Mrozów, a w 1977r. do Siedlec i Łukowa, a w 1980r. do Terespola. Do najnowszych dziejów trzeba dopisać jeszcze jedna datę - 29 V 1994r. kiedy to oddano do użytku przystanek PKP Mińsk Mazowiecki - Anielina oraz inicjatywę wykonania przejazdu pod mostem kolejowym i rozwiązanie komunikacji miejskiej w rejonie ulic: Siennicka, Sosnkowskiego. Traugutta i Piłsudskiego.

Kolej w Mińsku była widownią ważnych wydarzeń historycznych - strajków w okresie rewolucji w 1905r., akcji rozbrajanie niemieckich wojsk okupacyjnych w dniu 11 listopada 1918r., walk w czasie Bitwy Warszawskiej w sierpniu 1920r. i wojny obronnej 1939 i akcji sabotożewo-dywersyjnej polskiego podziemia niepodległościowego i represji niemieckiej w okresie okupacji 1939-1944. Dnia 9 grudnia 1943r. na dworcu w Mińsku żołnierze AK obwodu "Mewa-Kamień" dokonali brawurowej akcji na strażników kolejowych (Bahnschutzów). Zlikwidowano trzech strażników i zdobyto broń. Na stacji w Mińsku lub w jej pobliżu ginęły osoby z rąk niemieckiego okupanta. Dnia 22 XI 1943r. podczas przewożenia radiostacji z Warszawy do Mińska zostali zastrzeleni przez Bahnschutzów żołnierze AK ppor. Tadeusz Stefanowski i Klemens Czernicki, zaś Dariusz Wojciechowski został ujęty, a następnie wywieziony na Pawiak i poddany okrutnym przesłuchaniom. Nikogo nie wydał i został rozstrzelany w egzekucji zbiorowej na terenie Warszawy. Natomiast w dniu 14 XII 1943r. na mińskim dworcu został zatrzymany przez Niemców podchorąży Wiesław Walczewski "Gryf" - dowódca Kedywu AK w Kotuniu. który został przewieziony na Pawiak. Mimo tortur nie wydał nikogo i 13 l 1944r. został rozstrzelany przy ul. Górczewskiej 14 w Warszawie. Na stacji w Mińsku ginęli również jeńcy radzieccy. W 1943r. w trzeciej dekadzie listopada Niemcy zastrzeli kilkudziesięciu jeńców podczas próby ucieczki z transportu kolejowego. To tragiczne wydarzenie upamiętnia kamień z tablicą przy stacji kolejowej PKP odsłonięty w dn. 30 X 1967r. Natomiast na budynku dworca kolejowego 23 Xl 1997r. staraniem Burmistrza Miasta i Towarzystwa Przyjaciół Mińska Mazowieckiego została odsłonięta tablica upamiętniająca rocznice związane z historią linii kolejowych przechodzących przez Mińsk Maz. (130. rocznicę zakończenia budowy drogi żelaznej warszawsko-terespolskiej - 100. rocznicę oddania drogi żelaznej Pilawa-Tłuszcz oraz 60. rocznicę elektryfikacji odcinka Warszawa-Mińsk Maz.). Warto odnotować fakt powrotu krzyża przy dworcu PKP (usuniętego w okresie PRL). Uroczyste poświęcenie odbyło się w 2000r. Natomiast rok później, przy krzyżu, odsłonięto tablicę upamiętniającą żołnierzy AK z obwodu "Mewa - Kamień", aresztowanych i zamordowanych w obrębie dworca kolejowego.

Opracowali: Mariusz Dzienio, Janusz Kuligowski (TPMM)

		Nowo-Mińsk. Dworzec. B-cia Rzepkowicz. nakł. K. Skrodzkiej. Carte Postale/Pocztówka - Otkrytoje pismo, barwna, przed 1905. Widok na pierwszy budynek dworcowy do strony kolei. Teren za budynkiem, zadrzewiony, pozbawiony jeszcze innej zabudowy. W sąsiedztwie od strony wschodniej, na początku XX w. zostanie wybudowany drugi budynek dworcowy, bardziej rozleglejszy o reprezentacyjnej bryle. Pocztówka opublikowana w monografii Dzieje Mińska Mazowieckiego 1421-1971, s. 187.
		Bahnhof Mińsk Mazowiecki. Bahnhofswirt Carl Płonka. Cz-. biała. 191 5-1917r. Pocztówka znana z reprodukcji w monografii Dzieje Mińska Mazowieckiego 1421-1971, s.202.
		Mińsk Mazow. Dworzec kolejowy. Ruch 1301. Karta Pocztowa, cz.-zielona, koniec lat 30. Fotografia wykonana od strony peronu, w kierunku zachodnim. Za częścią piętrową budynku dworcowego widoczny pierwszy, parterowy obiekt dworcowy, za nim wieża ciśnień. Po II wojnie światowej ocalał tylko budynek parterowy
		Miasto pod Kedzierakiem (Kedzierakiem) Mińsk Mazowiecki. Pocztówka. Nakład. Firmy K. Skrodzkiej. S.R.W., cz.- biała, ok. 1912r. Unikalna pocztówka ze względu na nietypowe miejsce. Fotograf wykonał zdjęcie wiaduktu w trakcie przejazdu pociągu. Pocztówka zawiera korespondencję datowaną: Kraisamt Nowo-Mińsk 5516. Prawdopodobnie została wysłana przez Polaka z Poznania, służącego w wojsku niemieckim. Karta została wyekspediowana przez niemiecką pocztę polową. Wieś Kędzierak należała do majątku ziemskiego Mińsk. Do miasta została przyłączona dopiero w II połowie XX w. W 1954r. do Mińska najpierw przyłączono Kędzierak Mały, a w 1984 całe sołectwo Kędzierak.